nghệ thuật truyện cười dân gian Việt Nam

5
NỘI DUNG
Chương 1. Giới thiệu chung về truyện cười dân gian Việt
Nam
1.1. Khái niệm truyện cười
Truyện cười là những truyện kể về những hiện tượng đáng cười
trong cuộc sống, trong hành vi của người đời, nhằm gây ra tiếng cười. Có
thể là tiếng cười mỉm,nhưng thường là cười giòn giã. Có thể là cười một
cách vui vẻ, nhẹ nhàng nhưng thường là cười mà phẫn nộ, mà khinh ghét.
Truyện cười chia thành hai loại chính:
Truyện cười kết chuỗi: là những mẫu giai thoại hài hước xoay quanh
một nhân vật có thực hiawcj được coi là có thực (Trạng ). Nói về Trạng
Quỳnh- một con người nổi tiếng trong nhân dân, không ai là không nghe
nhắc đến, có viết” Từ ngày cụ Quỳnh mất đến nay, người ta vẫn nghe
nhắc đến con người ấy,đến Trạng Quỳnh và kể truyện Trạng Quỳnh, đâu
phải là điều ngẫu nhiên Nhưng đó là truyện. Còn con người, phải có một
con người có thật, phải từ một con người có thật và ta đã tim được con
người đó. Đọc sách, đọc những bài phú và gia phả, tôi đủ tin, rất tin ”-
(Phạm Văn Đồng)
Tại xã Hoằng Lộc( Thanh Hóa) hiện lên vẫn còn di tích lịch sử quốc
gia về dòng họ Trạng Quỳnh, trên bàn thờ còn đề đôi câu đối bằng chữ
Hán:
Lê đại kỳ tài, giai tác thế truyền, Danh phú đặc tuyển
Thang Châu ngạo cốt, cống sinh dân mộ, Trạng Nguyên vinh xưng
Dịch nghĩa:
Đời Lê bậc kỳ tài, sáng tác đẹp truyền đời được đặc biệt tuyển trong
sách “Danh phú”
Đất Thang Châu( Thanh Hóa) người ngang tàng khí cốt, đỗ hương
cống được dân mến chuộng tôn gọi Trạng Nguyên.
6
- (Nhà nghiên cứu văn học lão thành Tảo Trang Vũ Tuấn Sán đề
tặng)
- Vào giữa thế kỉ XVIII đến cuối thế kỉ XIX, khi chế độ phong kiến
đang trên bước đường suy tàn và bắt đầu bộc lộ bản chất xấu xa, tàn nhẫn,
đúng lúc đó Trạng Quỳnh xuất hiện đánh cho tơi bời từ trên xuống dưới, từ
Vua- Chúa, quan lại cho đến những tên lính tham lam, cậy thế vơ vét tiền
bạc của nhân dân và đánh vào tận những tường thành của chế độ phong
kiến lỗi thời, vào thần thánh, không một chút nể nang.
Truyện cười không kết chuỗi :là truyện cười có kết cấu hoàn chỉnh
tồn tại độc lập mang tính phiếm chỉ( chỉ chung, không có tính xác định cụ
thể về thời gian, không gian, địa điểm, nhân vật ).
Truyện cười không kết chuỗi chia thành nhiều tiểu loại khác nhau:
+ Truyện khôi hài( hài hước) là truyện có tiếng cười nhằm mục đích
mua vui là chủ yếu, không hoặc it có tính chất phê phán đả kích. Chẳng hạn
như: truyện Tay ải tay ai, Ba anh mê ngủ,
Truyện Ba anh mê ngủ kể rằng ba anh uống rượu say cung ngủ một
giường. Giáp ngứa đùi nhưng lại cứ nhè đùi Ất mà gãi. Gãi mãi không thấy
khỏi ngứa, lại càng gãi mạnh đến nỗi đùi Ất bị chảy máu lênh láng. Ất thức
dậy thấy ướt đùi lại ngỡ Bính đái dầm, đánh thức Bính dậy. Bính dậy đi
đái, nghe thấy tiếng lọc rượu ở hàng xóm, tưởng mình đái chưa hết, cứ
đứng mãi. Bỗng có lính đi tuần thấy Bính đứng đầu nhà, ngò đâu là thằng
kẻ trộm, kêu lên: “Có trộm! ”. Bính giật mình, chui qua giậu vào nhà hàng
xóm, bi lính vụt vào lưng mấy gậy. Người hàng xom thấy động, chạy ra.
Bính vội xua tay bảo:”Suỵt! Im , ngoài ấy có người vừa phải đòn!” Ba anh
chàng này đã mất hết cảm giác đúng đắn về hiện thực, mà họ cứ tưởng
mình tỉnh táo lắm. Mâu thuẫn này là cơ sở của sư hài hước. Tiêng cười bật
ra, để “tố cáo” mâu thuẫn ấy; Ngoài ra, nó không tố cáo một cái gì lạc hậu,
xấu xa, phản động. Truyện cười này đặt ra để mua vui, giải trí gọi là truyện
khôi hài.
+ Truyện trào phúng( hay châm biếm) chứa đựng tiếng cười có nội
dung phê phán, đả kích mạnh mẽ như: Lạy cụ đề ạ, truyện Phú hộ ngã
sông, truyện Nam mô boong,
7
Chẳng hạn như truyện Thà bị rang khô, tên keo kiệt trong truyện chỉ
vì tham lam đồng tiền của một đứa bé đánh rơi, vì muốn lddoatj được, nhất
định lấy cho được đồng tiền ấy. Hắn “vội vàng nhét đồng tiền vào mồm”
rồi “hắn vội nuốt đồng tiền” khi đứa bé đòi nhưng lại mắc ngay ở cuống
họn. Thật là tội nghiệp cho hắn, chỉ vì một đồng tiền mà phải bán rẻ lòng tự
trọng, danh dự, nhân phẩm của mình. Để phải trả giá cho lòng tham ấy
bằng cả tính mạng của mình và ngàn đời sau còn kể mãi về cái chết của tên
keo kiệt này. Tiếng xấu còn dơ ngan năm sau, con cháu của lão biết giấu
mặt đi đâu. Mà không chỉ dừng lại ở đó, gần chết hắn gọi các con lại hỏi:
cha chết thì chôn thế nào. Ta cứ tưởng hắn quan tâm đến mồ yên mả đẹp là
chuyện thường tình của người sắp đi xa, hợp với lẽ tự nhiên. Không ngờ
hắn lại lắc đầu ngầy ngậy khi đứa con lớn nói sẽ mua cho cõ quan tài lớn,
mời hòa thượng và đạo sĩ cầu kinh. Còn đứa con út hiểu lòng cha, hắn nói:
“Sau khi cha chết chúng con phải học theo cha, con sẽ bỏ cha vào chảo
luộc, rồi xẻo thịt giả làm thịt la đem bán”, hắn nghe xong vui mừng khôn
xiết. Vẫn chưa xong, vừa nhắm mắt hắn nói:” Lúc xẻo thịt nhất định phải
chú ý lấy một đồng tiền mắc trong cuống họng của cha nhé”, hắn mới chịu
nhắm mắt chết hẳn. Đến lúc sắp hồn lìa khỏi xác, lúc con người thoát mọi
tính toán, mọi mưu toan của cuộc sống để về với cõi yên tĩnh, vĩnh hằng,
người ta muốn trăng trối những lời tốt đẹp cho con cháu,quý trọng giây
phút thiêng liêng ấy thì hắn lại chỉ chăm chăm một việc nhớ nhắc đến một
đồng tiền trong cổ họng. Đặc biệt là sau khi chết, nghe Diêm Vương quyết
định trừng phạt tội tham lam quá đáng của hắn bằng cách bỏ vào vạc dầu
thì hắn vội quỳ xuống nói: “ Thưa Diêm Vương, xin ngài hãy giữ lại chỗ
dầu, gửi về cho nhà tôi, tôi nguyện được rang khô trong chảo!”. Tiêng cười
chua chát, cay đắng tận cổ họng bởi một thói tham lam, keo kiệt tới tột
cùng của lão. Thật hết chỗ nói. Qua đó, truyện châm biếm, đả kích mạnh
mẽ vào nhưng thói hư tật xấu của con người.
+ Truyện tiếu lâm(theo nghĩa hẹp) là những truyện cười dân gian
mang yếu tố tục, có tác dụng gây cười mạnh mẽ. Ví dụ như truyện Đỡ đẻ
giỏi nhất đời, Đầy tớ, Trời sinh ra thế, Thơm rồi lại thối,
8
Truyện cười là truyện kể để cười, tức là để gây ra cái cười. Vì thế,
muốn hiểu được cặn kẽ nó phải làm rõ hai khái niệm: cái đáng cười và cái
cười.
+ Cái đáng cười là cái gây ra cái cười. Đó là những hiện tượng mang
một loại mâu thuẫn đặc biệt: hình thức bên ngoài có vẻ hợp lẽ tự nhiên
nhưng thực chất bên trong lại trái tự nhiên; hình thức bên ngoài có vẻ phù
hợp với nội dung bên trong, nhưng lại để lộ ra sự không phù hợp. Tom lại ở
đó có một cái gì đó ngược đời.
+ Cái cười là hành động cười, do cái đáng cươidf và do trí óc ta phát
hiện cái đáng cười. Như vậy tất nhiên, phải có cái đáng cười thì mới có cái
cười. Nhưng có cái đáng cười mà trí óc ta không phát hiện ra nó, tức cái
ngược đời không phát hiện ra ở hiện tượng thì cũng không có cái cười.
1.2. Một số đặc điểm về truyện cười dân gian Việt Nam
Truyện cười là thể loại truyện kể ngắn gọn bậc nhất. Dài cũng chỉ
đến 15 - 20 câu. Ngắn thì 5 - 7 câu. Trung bình khoang trên dưới 10 câu.
Tuy ngắn thế, nhưng cũng là “ cả một câu chuyện” có mở đầu, có diễn
biến, có kết thúc. Và cũng có nhân vật, lại phần lớn là nhân vật”có nét”,
khó quên. Toàn bộ các yếu tố của thi pháp truyện cười, như kết cấu, nhân
vật, ngôn ngữ kể chuyện đều phục vụ mục đích gây cười.
Truyện cười có những tiếp điểm với những thể loại sử dụng cái cười
như truyện cổ tích (nhiều khi truyện cổ tích cũng đã có yếu tố gây ra tiếng
cười. Trong truyện Cây tre trăm đốt, truyện Dì phải thằng chết trôi, Tôi
phải đôi sấu sành, tác giả dân gian lam ta cười vì những hành động, cử
chỉ, những hoàn cảnh của nhân vật) hay truyện ngụ ngôn (Thầy bói xem voi,
Mèo lại hoàn mèo, ) tuy có gây ra tiếng cười nhưng mục đích của nó chỉ
giữ vai trò điểm xuyết làm cho truyện thêm duyên dáng, đậm đà mà thôi
chứ không chiếm vị trí trung tâm trong sự phát triển của câu truyện. Còn
truyện cười trái lại bao giờ cũng nhằm mục đích gây cười. Đằng sau mục
đích gây ra tiêng cười, còn có thể còn mục đích khác sâu xa hơn (ở truyện
cười trào phúng) nhưng trước hết phải đạt mục đích gây cười đã.
Kho tàng truyện cười dân gian Việt Nam lấy từ nhiều nguồn tư liệu
khác nhau, từ truyện Trạng Quỳnh với trí tuệ và sức tưởng tượng phong
9
phú của nhân dân, nhân vật Trạng Quỳnh được xây dựng nên với sự thông
minh, nghịch ngợm đến cao độ, đả kích vào bọn quan lại Vua - Chúa phong
kiến thối nát; Cho đến truyện Trạng Bói (Trạng Lợn). Trạng Lợn tên là
Chung Nhi, đã được hư cấu từ nguyên mẫu Dương Đình Chung- cậu bé văn
dốt vũ dát, nhờ số đỏ và gan liều nên được danh tiếng, được vợ đẹp và trở
thành “ Chân Trạng Nguyên” rồi “Lương Quốc Trạng Nguyên” Qua hình
ảnh Chung Nhi, tác giả đã cất tiếng cười chế giễu xã hội thời Lê - Trịnh, tất
cả những giá trị lớn lao nhất, những gì trang nghiêm nhất chỉ còn là lớp vỏ
che đậy bên ngoài, một tấn hài kịch- một xã hội được xây dưng trên sự giả
dối, mọi thứ đều giả, kể cả trí tuệ cũng là trí tuệ giả; Truyện Xiển Bột,
truyện Thủ Thiệm ra đời lúc ác giả ác bá- tay sai giặc Pháp xâm lược, bọn
hãnh tiến vì đồng tiền, quên đạo lý dân tộc,nhân dân ta chịu cảnh”một cổ
hai troong” chịu bao khó khăn, đói khổ. Truyện cười giai đoạn này không
chỉ mang tính chất châm biếm đả kích bọn Vua chúa, quan lại, địa chủ mà
cả bọn thực dân Pháp và cả cười vào những thói hư tật xấu của người đời.
Tiêng cười mang đậm màu sắc từng vùng miền, tùy hoàn cảnh và ngôn ngữ
địa phương mà có những nét đặc trưng riêng, nét độc đáo riêng. Tiếng cười
của Thủ Thiệm “tếu hơn”, tiếng cười của Xiển Bột “cay” hơn; Truyện Ba
Giai – Tú Xuất in đậm của văn minh đô thị đang bước phát triển cùng một
thứ đạo lý bình dân phường phố. Đó là quan niệm ứng xử của một số
không ít người dân thành thị và còn nhiều truyện cười dân gian khác nữa
mà chung ta chưa sưu tầm hết. Tất cả những truyện cười đó nhiều khi có sự
trùng lặp về mô típ giống nhau nhưng đó là điều không tránh khỏi trong
điều kiện truyện cười chủ yếu truyền miệng và được nhân dân sáng tác để
mua vui hoặc chế giễu, đả kích đối tượng tầng lớp trên lúc bấy giờ.
Vì truyện cười trước hết bao giờ cũng nhằm mục đích gây cười nên
mọi chi tiết, sự kiện từ lời nói nhân vật, hành động, cử chỉ đều đáng cười và
được đặt trong tình huống hoàn cảnh đáng cười, đầy kịch tính để cho nhân
vật bộc lộ cái cười một cách tự nhiên, bất ngờ. Việc một số biện pháp nghệ
thuật như phóng đại, ngoa dụ, nghệ thuật chơi chữ, truyện cười đạt đến
hiệu quả cao cho mục đích gây cười.
10
Chương 2. Khảo sát một số biện pháp gây cười trong
truyện cười dân gian Việt Nam
2.1.Nhân vật
Khác với nhân vật truyện cổ tích có cả một số phận, cuộc đời, nhân
vật truyện cười đơn giản chỉ là hành vi ứng xử của nhân vật trong một hoàn
cảnh nhất định và hành vi ứng xử ấy luôn luôn biểu hiện ở lời nói, cử chỉ
đáng cười. Đó chỉ là những “lát cắt” trong cuộc đời, số phận nhân vật mà
thôi. Tuy nhiên, ở đó nó hội tụ được tất cả những nét đặc sắc, những đặc
điểm cơ bản tiêu biểu đáng cười mà tác giả dân gian muốn gửi gắm.
Nhân vật trong truyện cười xuất hiện mọi tầng lớp trong xã hội, từ
Vua chúa, thần thánh, quan lại, địa chủ, sư sãi, ông đồ, cho tới những
con người bình dân. Họ đã tạo ra một bức tranh xã hội sinh động, phong
phú và đời sống sinh hoạt của nhân dân trong hoàn cảnh lúc bấy giờ. Nhân
vật trong truyện cười “có nét” độc đáo, khó quên, dễ hình dung và ta có thể
bắt gặp một “kiểu” người trong xã hội.
Các nhân vật trong truyện Trạng (như Trạng Quỳnh, Trạng Lợn,
Xiển Bột, Thủ Thiệm,Thằng Cuội, Ông Ó, Ba Phi, ) thuộc hệ thống
những truyện kể về kiểu nhân vật trí xảo, “đối xứng” với hệ thống những
truyện về nhân vật khờ khạo. Nhân vật chính trong truyện cười là nhân vật
bị cười và nhân vật “sinh sự” (như chú tiểu trong truyện Đậu phụ, anh đầy
tớ trong truyện Chốc nữa tao sang, ) lại có kẻ khờ khạo, không cố ý, còn
nhân vật chính trong truyện Trạng, nhìn chung là nhân vật tài trí, trí xảo
chuyện đi đánh động những mâu thuẫn đáng cười trong “tấn trò đời”.
Nhân vật trong truyện cười là kiểu nhân vật gây cười, nó được bộc lộ
qua cách đặt tên nhân vật, lời nói đáng cười, cử chỉ đáng cười,
2.1.1. Cách đặt tên nhân vật
Hệ thống nhân vật trong truyện cười rất phong phú, đa dạng, tuy chỉ
là một “lát cắt” trong cuộc đời, số phận nhân vậtnhuwng mỗi nhân vật đều
có “ nét” rất độc đáo, rất riêng. Hầu hết các nhân vật truyện cười mang tính
chất phiếm chỉ, có nghĩa là mỗi nhân vật xuất hiện với những cái tên chung
chung chứ không phải là một con người cụ thể nhất định nào đó. Cách đặt
11
tên nhân vật có khi dựa vào chức sắc, vai trò, vị trí và công việc họ đang
làm để đặt tên cho nhân vật( chẳng hạn: ông Vua, Chúa, tên quan huyện,
nhà sư, thầy đồ, thầy địa lý, thầy bói, ) hay đặt tên cho nhân vật dựa theo
tính cách, hoàn cảnh của nhân vật( anh chàng sợ vợ, anh chàng mồ côi,
chàng lười, tên keo kiệt, tên nhà giàu, ). Mỗi cái tên của nhân vật là đại
diện một hạng người, một giai cấp nào đó trong xã hội. Còn có cả những
cái tên nhân vật là sự kêt hợp của tầng lớp, chức sắc trong xã hội cùng với
tính cách của nhân vật. Chẳng hạn như nhân vật quan huyện Tiền trong
truyện Chửi huyện Tiền, mới nghe tên đã thấy bản chất tham nhũng, đục
khoét của cải, tiền bạc của nhân dân không từ một thủ đoạn nào. Qua
truyện này, tên huyện Tiền- tri huyện Thiệu Hóa đã bị Xiển-một con người
rất thông minh, chuyện “sinh sự” với những kẻ quấy phá nhân dân chơi cho
một vố đáng đời. “Một hôm, Xiển ăn vận quần áo nông dân, tay cầm một
nắm tiền, ngồi trước cổng huyện, dằn từng đồng xuống đất, miệng lẩm
bẩm: “Đồng này tốt, đồng này xấu,đồng này xấu,đồng này tốt “Tên lính
gác cổng thấy lạ chạy ra xem, động lòng tham nên hắn vơ vội lấy mấy đồng
đút vào túi. Xiển túm ngay lấy, hắn kêu cướp ầm lên”. Đến đây, Xiển đã có
cớ, kế hoạch đang thuận lợi, được xét hỏi, Xiển “giả bộ ấp úng chỉ tay vào
quan rồi lại chỉ vào lính, nói:-Bẩm quan quân ăn cướp tôi đang thử xem
“tiền tốt” hay “tiền xấu”, dạ bẩm quan thấy tiền là ăn cướp Hừ, tiền,
tiền, mả cha tên cướp tiền”. Khi ấy, quan huyện Tiền tái mặt, biết là gặp
phải Xiển, chỉ biết lẫn vào trong. Được thể nên Xiển vừa đi vừa chửi đổng:
“- Tiền, tiền, mả cha tên cướp tiền! Mả cha thằng cướp tiền”. Tiếng cười
cất lên hả hê, giòn giã, đánh một đòn mạnh vào bọn tầng lớp phong kiến
tham lam bất chính, cướp mồ hôi xương máu của nhân dân mà đại diện là
tên quan huyện Tiền.
Đã là truyện cười dân gian thì phải làm thế nào gây được tiếng cười
giòn giã nhất. Nghệ thuật truyện cười dân gian trước hết là nghệ thuật gây
cười. Muốn gây cười không thể không có lời nói đáng cười, cử chỉ đáng
cười, hoàn cảnh đáng cười,
2.1.2. Lời nói đáng cười
12
Một số truyện cười đã lấy một lời nói ngộ nghĩnh (nghĩa là trái tự
nhiên, không hợp với lẽ thường hoặc máy móc) để gây cười. Thí dụ như
truyện Giấu đầu hở đuôi! Luật rằng kẻ nào nhìn thẳng vào mặt Vua khi
ngài ngự ra ngoài thì bị chém đầu. Chúa đắc thế, muốn sánh ngang với
thiên tử, cũng ra lệnh “ thần dân không được nhìn mặt Chúa!” Cho nên việc
Quỳnh tồng ngồng, chui đầu vào bụi, chổng đít ra ngoài, trả lời một cách tự
nhiên khi Chúa hỏi: “Thần đang tắm dưới sông. Khôn nổi thần chỉ biết bơi
ngửa mà không biết lặn, sợ nhìn mặt Chúa thì phạm thượng cho nên không
kịp che thân cứ thế rúc đầu vào bụi. Nào ngờ giấu đầu lại hở đuôi!” Lời nói
có đầu có đuôi, trình bày mọi nguyên cớ, lý lẽ rất đầy đủ và chặt chẽ.
Quỳnh cũng thực hiện đúng lệnh của Chúa, không dám sai một lời, không
dám nhìn mặt Chúa vì sợ bị phạm thượng, cho nên Quỳnh rúc đầu vào bụi.
Đó là một lẽ tự nhiên, một lời nói rất lôgic. “Giấu đầu” là việc cần làm, nên
làm rất phù hợp với hoàn cảnh của Quỳnh lúc bấy giờ, còn việc “thòi đuôi”
là việc ngoài ý muốn. Nhưng xét kĩ lại thì lời nói ấy không tự nhiên chút
nào, thiếu gì cách để che mặt và “thòi đuôi” cũng chẳng bình thường chút
nào (sao lại chổng đít). Cả về giọng điệu lẫn ý nghĩa ẩn sau lời nói đầy vẻ
châm chọc, nhạo báng đối với Chúa. Chúa đành tức bầm gan tím ruột mà
bỏ đi, vì lời nói của Quỳnh có vẻ rất lôgic, hợp lẽ, không bắt bẻ vào đâu
được. Hay Nước mắt vu quy,
Những truyện như Sao văn tế, Sang cả mình con, Đánh chết nửa
người, Một với một là ba, Thợ may, là những truyện chủ yếu dùng lời nói
đáng cười. Nếu không có những lời nói đáng cười đó thì những hành động,
cử chỉ kia của nhân vật sẽ không phát huy được hết tác dụng, hiệu quả
trong thủ thuật gây cười. Và như thế, việc có mặt của lời nói đáng cười là
một trong những yếu tố không thể thiếu trong truyện cười.
2.1.3. Cử chỉ đáng cười
Có những truyện lấy một cử chỉ, một tư thế hoặc một hành động ngộ
nghĩnh để gây cười. Truyện cười là một thể loại văn học dân gian, mang
tính truyền miệng, nó có một phương thức diễn xướng đặc biệt trên sân
khấu, nhất là có những anh vai hề. Với dáng bộ có chút “ khác người”,
cùng với những cử chỉ, hành động rất “ ngố” đã tạo nên một tràng cười “vỡ
13
bụng”. Lời nói đáng cười và cử chỉ đáng cười là hai nhân tố cơ bản tạo nên
một hình tượng nhân vật. Thí dụ như truyện Con ruồi và quan huyện, chính
lời nói của quan huyện ban ra thì chính nó lại làm hại ông. Con ruồi đậu
trên miệng ông quan huyện, việc anh chàng kia đánh vào con ruồi (tức
đánh vào miệng quan) là hợp lý, hợp lôgic vì quan cho phép anh ta đánh
chết con ruồi vào bất kỳ trường hợp nào. Thế là “gậy ông lại đập lưng
ông”, quan bị đánh vào miệng mà chẳng dám làm gì cả, chỉ ngậm đắng
nuốt cay trong lòng. Cử chỉ vả miệng quan thật buồn cười và hành động đó
làm cho mục đích của truyện cười này đạt hiệu quả.
Hay truyện Kén rể lười,một ông già tính vốn lười, muốn kén rể lười.
Nhiều chàng trai đến xin làm rể. Nhưng qua sự thử thách của ông già thì
mãi chẳng có ai lười “đủ mức” để xứng đáng là con rể ông. Một hôm, có
một người đến xin làm rể. Ông già lấy làm lạ vì thấy anh ta quay lưng vào
nhà đi thụt lùi, bèn hỏi tại sao lại đi như thế. Anh ta nói: “Tôi đi như vậy để
nếu như cụ không chọn tôi làm rể thi lúc ra về đỡ phải quay lưng lại, mệt
sức lắm!” Tư thế của anh ta trái với tự nhiên và thật tức cười, lập luận của
anh ta chứa mâu thuẫn: anh ta đã cất công đi nổi từ nhà mình đến nhà ông
già. Thế mà khi vào nhà đến cổng lại đi giật lùi, để khỏi phải quay lưng trở
lại khi đi ra! Tác giả dân gian “bịa” ra một tình tiết như vậy để gây cười và
phê phán thói lười biếng. Những truyện như Con ruồi và quan huyện, Đẻ ra
sư, Thầy đồ liếm đĩa , đều thuộc loại truyện trong đó cái đáng cười chủ
yếu là ở cử chỉ máy móc trái với tự nhiên, vô lý.
2.1.4. Tính cách đáng cười
Hiện tượng có khi phản ánh tính cách - những gì sâu kín bên trong
do con người bộc lộ ra đúng bản chất của đối tượng. Nhưng cũng có lúc
hiện tượng không phản ánh đúng bản chất đối tượng hay nói cách khác đôi
khi những lời nói, cử chỉ bộc lộ ra bên ngoài trong giao tiếp chỉ là cái vỏ
bọc còn bên trong lại chứa một điều gì đối lập với nó. Cho nên, lời nói, cử
chỉ có trường hợp phải phân tách ra với tính cách. Tính cách là một hiện
tượng có tính chất cố hữu, bền vững, khó mà thay đổi. Vì vậy, để bộc lộ cái
đáng cười, bóc trần bản chất của một con người, một giai cấp nào đó thì
việc vận dụng tính cách đáng cười (nhất là truyện cười châm biếm) trong
14
các truyện cười như Đến chêt vẫn hà tiện, Viên quan huyện hồ đồ, Anh sợ
vợ, Đãng trí, Truyện Lấy vợ chữ sẵn, anh chàng lười tuổi đã lớn, bằng tuổi
anh người ta đã có con cái và một gia đình đàng hoàng, còn anh suốt ngày
chỉ biết ngủ thôi. Đến khi bạn anh hối thúc anh lấy vợ thì anh trả lời:
“Vâng, anh nói thật đúng. Tôi rất muốn lấy vợ. Nhưng anh có thể tìm chi
tôi một người đàn bà chữa sẵn rồi, được không” . Thật là người không còn
ai lười hơn, đến nỗi không làm việc, chỉ biết hưởng, “ăn” trên mồ hôi nước
mắt của người khác, lười tới mức lấy vợ chỉ muốn vợ chữa sẵn. Chàng lười
này chẳng khác gì anh chàng trong truyện Nằm chờ sung rụng. Hay trong
truyện Đãng trí, vị giáo sư - vốn là một tầng lớp trí thức, trí tuệ uyên bác,
chuyên làm công việc nghiên cứu các công trình khoa học, lại mắc bệnh
đãng trí. “ Vậy mà lần này anh ta nhớ cầm ô của chúng ta về đây này” -
vị giáo sư nói với vợ. Ta cứ tưởng đó là một sự tiến bộ, một sự cố gắng lớn
của ông ta. Hóa ra, đây lại là một sự bất ngờ thú vị rất đáng cười. “ Ồ! Anh
thật đáng yêu. Nhưng hôm nay lúc đi chúng ta đâu có cầm ô” - cô vợ trả
lời. Kết thúc câu chuyện, một tràng cười giòn giã vang lên.
Nói chung, các truyện trên, tức cười ở chỗ một người bị một tính xấu
nào đó chi phối (có thể là ít ảnh hưởng đến người xung quanh như tính sợ
vợ, tính đần độn, tính hay nói khoác, ; và cũng có những tính xấu ảnh
hưởng tới lợi ích của người khác như thói tham lam, hồ đồ,…) đến nỗi
hành động máy móc trái tự nhiên, mất cả tính cách sinh động của con
người.
2.1.5. Hoàn cảnh đáng cười
Những truyện như: Cháy, Nam mô boong, Quan huyện thanh liêm,
Đổ mồ hôi mực, đã xây dựng những hoàn cảnh đáng cười. Hoàn cảnh
đáng cười là những hoàn cảnh, tình huống để nhân vật bộc lộ cái đáng cười
ra bên ngoài (có thể là lời nói, cử chỉ hay tính cách đáng cười do vô lý,
ngẫu nhiên, chỉ đợi điều kiện thì nó sẽ bộc lộ). Hoàn cảnh cũng đóng một
vai trò rất quan trọng trong việc gây cười vì thiếu hoàn cảnh đáng cười, có
khi chúng ta sẽ không bao giờ thấy được bản chất của sự vật, hiện tượng
hay nhân vật trong truyện cười. Chẳng hạn như trong truyện Cháy, một
người sắp đi chơi xa dặn con rằng ở nhà có ai đến chơi thì nói rằng bố đi

Xem chi tiết: nghệ thuật truyện cười dân gian Việt Nam